Toprağa uygulanan mikro ve makro besin elementlerinden
bitkinin daha iyi ve daha uzun sürelerde faydalanması.
Günümüzde sebzecilik, süs bitkileri,
fidancılık hatta bodur meyve yetiştiriciliğinde topraksız veya kısmi topraklı
gelişme ortamlarının kullanılmasının oldukça yaygınlaştığı düşünülürse ekonomik,
doğaya dost ve verim artırıcı olan kompostun birçok gelişme ortamına alternatif
ya da destek olabilecek bir materyal olarak ilerde gittikçe önem kazanacağı göz
önünde bulundurulması gereken diğer yönüdür.
Kompost Üretimi:
Kompost yapılacak materyal bitkisel ve hayvansal kaynaklı tüm
organik atıklardan elde edilebileceği için çok değişik kaynaklardan temin
edilebilir.
Kompost Üretiminde Hammadde
Sağlayabilecek Kaynaklar :
Tarım işletmesinde bitkisel ve hayvansal
ürünlerden kaynaklanan enerji ve madde olarak daha rasyonel bir amaca doğrudan
hizmet etmeyen (hayvan yemi, yakacak, çiftlik gübresi, vb.) tüm atıklar.
Kışla, okul, işyerleri gibi toplu yemek yenilen yerler ve yemek
fabrikalarından kaynaklanan mutfak atıkları.
Orman ürünleri üreten
işletmelerin talaş, yonga vb. atıkları.
Gıda fabrikalarından çıkan
atıklar(konserve, dondurulmuş gıda, meyve suyu vb.)
Şehir kanalizasyon ve
çöp atıkları.
Kompost yapılacak materyal ayrı ayrı toplanır. Şehir
çöplerinden kaynaklanan mutfak atıkları çok zengin olmasına rağmen yerinde ayrım
uygulanmıyorsa (kaynağında çöplerin kağıt, cam, organik, plastik ve ilaç,pil
gibi kimyasalların tehlikeli menşei belirsiz vb.tasnif edilerek ayrı toplanması)
henüz kompost üretiminin yapılacağı yığına ulaşmadan istenmeyen kompostlaşma
işlemi toplama ve depolama sürecinde başlamış ve besin maddesi, su kaybı olmuş,
ayrıca ağır metallerle bulaşmış olabilir.
Kompost Yapımında Kullanılacak Materyali Seçimi
:
İçerisinde cam, teneke, plastik gibi maddeler bulundurmamalı,
ağır metallerle bulaşık olmamalıdır.
Azot ağırlıklı çabuk çürüyen şekerler,
amino asitler, protein, nişasta ihtiva eden taze yeşil materyal ile karbon
ağırlıklı selüloz,hemiselüloz ve lignin ihtiva eden geç kompostlaşan odunsu
materyaller dengede olmalı. Kompostlaşmayı sağlayacak olan bakteri ve mantarlar
enerji ve büyüme için karbon, protein sentezi için azot isterler.
Komposta
ne kadar çok değişik kaynaktan materyal girerse ürüne katkı fazlalaşır ve besin
içeriği artar. Fiziksel, kimyasal, biyolojik olayların dengesi
kolaylaşır.
Materyali toplarken taze materyalin özellikle mutfaktan çıkan
sebze ve meyve atıklarının soğuk ve kapalı tutulması mümkünse sap saman gibi
materyalle karıştırılarak bekletilmesi önemlidir. Böylece kızışmanın başlayıp
koku yapması, böcek, kurtçuk bulundurması aynı zamanda azotun amonyak olarak
kaybolması önlenmiş olacaktır. Elde etmek istediğimiz son ürün miktarının
başlangıç materyalimizin ağırlık olarak yarısından az, hacim olarak ise daha da
yüksek bir kayıpla gerçekleşeceğini göz önünde bulundurmalıyız. Eğer orman altı
ya da bahçe, peyzaj alanlarındaki temizlikten gelen yaprak komposta girecekse
oranı %20’yi geçmemeli, aksi halde işlemi yavaşlatır. Biçilmiş çim
kullanılacaksa yığındaki miktarı %50’yi geçmemeli soldurularak ve diğer
maddelerle iyice karışımı sağlanarak kullanılmalı, aksi halde anaerobik solunuma
neden olur.
Kompost Yapım Teknikleri :
Kompostu teknik bir işlem olarak değil de biyolojik bir olay olarak düşünmek
sağlıklı, besin maddesi yönüyle zengin bir kompost eldesi için çok önemlidir.
Kompostu insanda sindirim ile karşılaştırabiliriz;
Ağız
-->Parçalama-->Karıştırma-->Ön işlem-->Mide-->İşleme
Girme-->Kompostlaşma
Bağırsak-Organizma tarafından kullanılma (insanda
kana karışma bitkide bünyeye alınma)
Bu işlevler özellikle büyük miktarlarda
şehir çöpü ve kanalizasyonu gibi atıkların kompostlaştırılması geliştirilmiş
fabrikalarda yapılabildiği gibi tarım işletmesi içinde, ya da küçük ev
bahçelerinde de rahatlıkla ilkel metodlarla gerçekleşebilir. Pratik anlamda en
çok kullanılan kompost metodlarından bazıları şunlardır:
İndore Metodu:
Sağlamamız gereken ana parametreler; Oksijen
oranı:%12, Nem:%50-60, Sıcaklık:50-60 C (40 tan düşük, 70 ten yukarı çıkmamalı).
Malzemenin parça büyüklüğü 1-5 cm. C/N oranı:25-35/1 dir.Orman altı örtüsü
C/N:110, buğday samanı C/N:70/1, mısır sapı ve yaprakları C/N:26/1, taze yeşil
materyalde ise 7-15/1 civarındadır. Oranlar dikkate alarak karbonla azot
arasında istenilen denge rahatlıkla sağlanabilir. Ancak kompost organik
atıkların değerlendirmesine hizmet eden bir ürün olduğu için elimizdeki
materyale göre birtakım ayarlamalara gidebiliriz. Örneğin başlangıç materyalinde
karbon oranı yüksekse azot gübresi ilavesi ile işlemlerin çabuklaşması
sağlanabilir. Materyalimiz çok kaynaktan geliyor, parçalama ve karıştırma
işlemimiz sağlıklı yürümüşse toprak, kimyasal gübre, kan, kemik unu gibi
aktivatörleri hiç kullanmayabiliriz. Örneğin seralardan hasat sonu sebze
atıkları kullandığımız durumda bitki kökleriyle birlikte yeterli toprak karışıma
eklenmiş olacaktır. Tüm malzemelerin parçalama ve kıyma işlemi yapıldıktan sonra
yığın hazırlığına geçilir. Yığın yapacağımız yer besin ve suyu sızdırmaması için
beton bir zeminlik olmalı, ihtiyaç duyduğumuz anda su kaynağını
kullanabilmeliyiz. Yığınımızın yüksekliği 1,5 m. genişliği 2,5-3 m. civarında
olmalı. Uzunluğu yerimizin ve malzememizin durumuna göre 3 m.den az olmamak
kaydıyla ayarlayabiliriz. Beton zemin üzerine en alta sap, saman gibi kuru
malzeme sererek su ve besin kayıplarını en aza indirme yoluna gidilmelidir.
Bunun üzerine 15-20 cm. kalınlıkta kompost malzemesi koyduktan sonra kalınlığı
2,5 cm yi geçmeyecek şekilde bir miktar toprak ya da eski kompost serilir. Bir
ton komposta 10-100 kg sınırları arasında toprak girebilir. Bundan sonra
gerekiyorsa azotlu ve fosforlu gübre serpilebilir. Yığın yapma işlemine
yükseklik istediğimiz ölçüye gelene kadar devam edilir. En son sulama işlemi de
yapıldıktan sonra yığın kapatılır. Aralara belli aralıklarla havalanma sopaları
koyup yığın son şeklini aldığında bunlar çıkarılmalıdır. Son işlem olarak yığın
sulanarak karıştırılır ve kapatılır. Örtü olarak havalanmayı kolaylaştıracak bir
malzeme tercih edilmeli eğer naylon kullanılacaksa hava delikleri açılmalıdır.
İklim şartları, yığına giren materyalin parça büyüklüğü ve kimyasal yapısı, nem
ve havalandırma durumuna göre kompostun oluşumu bu metodla 2 ay-2 yıl arasında
değişir. Her 10-15 günde bir havalandırma, karıştırma ve eksilen nemin
ilavesinden sonra yığın yeniden kapatılır. Kompostlaşma işlemi 3-4 yığın
açımından sonra gerçekleşmişse elenme işlemine geçilir. Olgunluk; kahverengi
siyah humuslu toprak görünümü ve kokusu alması, nötr pH da olması, içerisinde
bazı toprak canlılarının görünmesi ile anlaşılır.
Varil Yöntemi:
ABD’de ev
bahçeleri için geliştirilen basit ve kullanışlı bir tekniktir. Varil şeklinde ve
büyüklüğünde tavuk kümesi teline benzeyen bir malzemeden imal edilen kutu
içerisine kompostlaştırılacak malzemeler ve aktivatörler konur. Bir eksen
etrafında döndürülebilen düzeneği sayesinde karıştırma işlemi gerçekleşir. Telli
olduğu için rahatlıkla havalanabilir. Oldukça yaygın kullanımı olan bu metodla
45-60 günlük periyod içerisinde üretim sağlanmakta bahçeli evlerde çöp problemi
halledilmektedir.
14 Gün
Yöntemi:
Kaliforniya üniversitesinde geliştirilen ancak Amerika’da
özellikle organik bahçecilik yapan ev hanımları tarafından çok eskiden beri
kullanılan bu yöntemde 3-4 günde bir karıştırma ve gerekirse nem ilavesiyle 14
gün gibi kısa sürede ürün elde edilir.
Anaerobik yöntem:
En az
4000 yıldır kompost kullandığı bilinen Çin’de fazlaca uygulanan ancak koku
sorunu olan bir yöntemdir. yığın yapıldıktan sonra olgunlaşıncaya kadar
açılmaz.
Kompost Kullanırken Dikkat Edilecek
Hususlar:
Kompost olayında ana nokta hangi tekniği uygularsak yada
başlangıç materyalini kullanırsak kullanalım elimizdeki son ürünün
yetiştiricilik hedefimize uygun olmasıdır. Örneğin meyve ağaçlarımız için iyice
kıyılmış materyali doğrudan toprağımıza uygulamak bize daha fazla enerji ve
madde kazandırabilir. Oysa tohum atacağımız, çöğür yetiştireceğimiz kompostun
son derece iyi olgunlaşmış olması çimlenme yada taze materyale zarar yapacak
yanma safhalarını geçmiş, azot stabilizasyonunun sağlanmış olması gerekir.
