Hazırlayan:
Dr. Selçuk ÖZERDEN, Ziraat
Yüksek Mühendisi

Jojoba, çok yıllık, çalımsı ve kurağa
dayanıklı bir çöl bitkisidir. Arizona, Kalifornia ve Meksika’dan Sonoran
çöllerine kadar olan yerlerde doğal olarak yetişmektedir. Jojobanın son yıllarda
çok popüler olmasına karşın kullanımı yeni değildir. Çok eski zamanlarda dini
törenlerde kullanılmak üzere parfüm ve boya yapımında jojoba yağından
faydalanılmıştır.

Kaliforniya ve Sonara çölü yerlileri tarafından deri kanseri ve
yaraların tedavisinde kullanılmış, 1933 yılında da Jojoba tohumundan elde edilen
yağın diğer bitkilerden elde edilen yağlardan farklı olduğunu ve bu yağın
balinalardan elde edilen yağla benzer  özelliğe sahip olduğu keşfedilmiştir.

Sanayide kullanım alanları öğrenildikten sonra yetişmesi uygun
ülkelerde ticari amaçla yetiştirilmeye başlanmıştır. Şu anda ise A.B.D, İsrail,
Mısır, Avustralya, Arjantin, Brezilya, Paraguay, Venezuela, Libya, Sudan, Kenya,
Kuveyt, Hindistan, Nijerya, Japonya ve Avrupa Birliği üye ülkeleri Jojoba
yetiştiriciliği konusunda her türlü imkanı değerlendirmektedirler.

Türkiye’de yapılan çalışmalar sonucunda jojoba ekiminin
yaygınlaşması ile birlikte ekonomiye büyük katkı sağlanacağı beklenmektedir.

Antalya ve Adana’dan olumlu sonuçlar alınması sonucunda ise
İzmir, Denizli, Yalova, Mersin, Adıyaman'da, jojoba ekimine başlanmıştır.
Bitkiden elde edilen yağa firmalardan özellikle Amerika ve İsrail’den talep
gelmektedir. Jojoba bitkisi geleceğin en karlı yatırımları arasında yer
almaktadır.

Kullanım Alanları:

Jojoba,yağı üstün bir yağlayıcı olması nedeni ile yüksek
devirli makinelerde, alet ve metal kesme işlerinde kullanılmaktadır. Değişik
sıcaklıklarda stabil bir sıcaklık göstermektedir. Bu özelliği ve süper nemliliği
nedeniyle Jojoba yağı sürtünmeyi önemli ölçüde azaltmakta ve bu da çalışan
makine parçalarının aşınmasını önlemektedir.

Penisilin üretiminde köpürmeyi önlemektedir. Jojoba yağı diğer
bilinen yağlardan çok üstündür. Anlaşılması güç fakat gerçek olarak jojoba yağı
bu işlemde önemli bir etkiye sahiptir. Penisilin üretimi için jojoba yağı
kullanılırsa yerfıstığından 6 kat daha az yağ tüketilmektedir. Bu da %15-20 daha
fazla üretim demektir.

Jojoba yağı E vitamince zengindir. ve tıpta, küçük çizik,
kesik, sivilce, püstül, saç ve deri bozukluklarında yenileyici ve %100 saflığı
nedeniyle yapay kalplerde yağlayıcı olarak ta kullanılmaktadır.

Olağanüstü deri yumuşatıcı özelliği bulunmaktadır. Ayrıca güneş
yanıklarına karşı kullanılmaktadır.

Jojoba asla soğutma ve buna benzer özel muamele olmadan
bozulmadan ekşimeden kalabilmektedir. Bu çok uzun süreli raf ömrü besin
endüstrisinde kekten pişirme yağına kadar her şey için besin endüstrisinde
önemli bir şeydir.

Yağsız, kalorisiz, kolesterolsüz pişirme ve salata yağı olarak
kullanılması hayal edilmektedir. Günümüzde çok sayıda uluslararası şirket böyle
bir yağı piyasaya sürmek için uğraşmaktadır.

Jojoba yağının ekşimediğini ve sonsuza kadar bozulmadığını
gösteren araştırmaları Kalifornia Üniversitesi yapmıştır. 27 parti cin mısırını
aynı jojoba yağı ile pişirmişler ve 27. mısırın ilk mısır kadar taze olduğunu
görmüşlerdir. Bu fastfoodlar da her zaman için taze yağla patates kızartma
imkanı tanımaktadır.

Jojoba ayrıca doğal bir iştah bastırıcı olan simmondsini
içermektedir. Diyetlere yardım olarak şekerli çubuklardan, çikolata, tatlı,
içeceklere kadar her şeyin içerisine katılabilmektedir.

Hidrojenle doyurulmuş formunda Jojoba bir ciladır. Sertlik  ve
parlaklık kalitesi ile mobilya, yer, otomobil cilası ve uzun süre yanan mumlar
gibi direk kullanım alanları sağlamaktadır.

Kozmetiklerde göz ve deri enfeksiyonlarını önlemek amacıyla
bakteri ve mantarlara karşı koruyucu özelliği bulunmaktadır. Kısaca Jojoba bu
mükemmel yapısı ile eşsiz bir bitkidir.

Bitkisel Özellikleri:

İki evcikli bir bitkidir. Erkek ve dişi çiçekler ayrı ayrı
bitkilerdedir. Dişi çiçekler küçük, kokusuz veya güzel koku guddeli,
nektarsızdır. Erkek çiçekler sarı renkli ve polen keselidir. Küçük salkım
halinde bitkide bulunurlar. Döllenme ilkbahardaki kuvvetli rüzgarlarla
olmaktadır.

Tamamen olgunlaşma ağustos ve ekim aylarında
gerçekleşir. Meyve tek tohumludur. Tohumlar tam olgunlaştığında maun ağacı
renginde koyu kahverengi rengindedir. Yetiştiği çevre koşullarına ve bitkilere
göre değişmekle birlikte tohumun hacimce %50’si yağdır. 

Yetiştirilmesi:

Jojoba yetişmesi için güneş ve ışık istemektedir. Genellikle
tohumla üretilmektedir. Çimlenme sıcaklığı 30 C’dir. Çimlenmesi çevre
koşullarına bağlı olarak birkaç günden birkaç haftaya kadar sürmektedir.

Bitkilerin çiçeklenmesi ekimden 2-4 yıl sonra
gerçekleşmektedir. Bu süreye kadar bitkilerin cinsiyetlerini tespit etmek mümkün
değildir. Tohumdan üretimde erkek bitki çıkma ihtimali dişi bitki çıkma
ihtimaline göre daha fazla olmaktadır. Bu nedenle bazı özellikleri bilinen tohum
verimi yüksek klonların üretilmesi önem arz etmektedir. Bu da ancak vejetatif
yolla mümkün olmaktadır. Tohum verimleri bitki başına 138 - 578
gramdır.

Bitki ekim yapıldıktan sonra özel bir sulama veya bakım
istemiyor. Gerekli yıllık yağış miktarı 500 mm civarında Türkiye’nin doğal
yağışı bitkinin su ihtiyacını karşılamaktadır. Bitki hiç susuz uzun yıllar
yaşayabilme özelliğini göstermektedir.

Bitki Türkiye’de zeytinin yetiştiği her yerde yetişebiliyor.
Tohumları yaklaşık 25 yıl özelliğini kaybetmeden koruyabiliyor. 600-1200 metre
yüksekliklerde yetişen bitkinin toprak seçiciliği yoktur. Jojobanın kökleri
ortalama 9-10 metre derine inmektedir. Bu da ona kurağa dayanıklılık
kazandırmaktadır. 100-200 yıllık ömrü vardır.  Jojobanın tohum ekiminde her
çukura 4 tohum  atılması önerilmektedir.