Bademin anavatanı Çin ve Orta Asya'dır. Asya ile
Avrupa arasındaki İpek yolunda bademin seyyahlar tarafından yendiği
bilinmektedir. Seyyahlar bademi bu yol vası tasıyla Yunanistan, Türkiye ve Orta
Doğuya getirilmişlerdir. Uzun yıllardır Akdeniz kıyılarında özellikle İspanya ve
İtalya'da badem yetiştiriciliği yapılmaktadır.
Botanik açıdan kiraz, erik ve
şeftali ile aynı familyada yer almaktadır.
Badem, kayısı ve şeftali gibi bazı
meyve türleri binlerce yıl önce Türkiye'ye getiril miştir. Yıllarca sadece
tohumla üretilmesinden dolayı, çok geniş bir çeşitliliğe sahip tir Bunun, yanı
sıra diğer ülkelerden yurdumuza Teksas, Nonpareil gibi badem çeşit leri
getirilmiş ve üretimi yapılmıştır. Türkiye'de Doğu Karadeniz'inkıyı bölgesiile
çok yüksek yaylalar dışında her yöresinde badem yetiştirilmektedir. Badem
yetiştiriciliği ülkemizde Ege Bölgesinde yoğunlaşmış olup, bunu Akdeniz, İç
Anadolu ve Mar mara Bölgeleri izlemektedir. Özellikle Ege ve Akdeniz
bölgelerinde Türkiye badem üretiminin üçte ikisi üretilmektedir. Badem
yetiştiriciliği açısından en önemli bölge Ege Bölgesi, burada da Datça
Yarımadasıdır. İKLİMBadem için, yazları kurak ve sıcak, kışları ılık ve yağışlı
Akdeniz iklimi idealdir. Bununla beraber, odun kısmının kış soğuklarına
dayanıklı olması nedeniyle, kış soğuklarının fazlaca olduğu yerlerde de
yetişebilmektedir. Ağacının odun kısmı -20°C, -30°C'ye kadar soğuğa
dayanabilir.
Çiçek
tomurcuklarının kışa dayanıklılığı şeftali çiçek tomurcuklarından daha azdır.
Ülkemizde kış soğuklarının fazla olduğu yerlerde ekonomik olarak badem
yetiştirici liği yapılamaz.
Kış dinlenme ihtiyacı diğer meyve ağaçlarına göre
daha kısadır. +5°C' nin altında 90-400 saatlik bir soğuklama
yeterlidir.
Badem yetiştiriciliği için, ilkbahar başlangıcındaki durgun
olmayan hava şartları bü yük önem taşır. İlkbaharda don olayları bakımından en
kritik dönem çiçek ve körpe çağla dönemidir. Çiçeklenme zamanında -4°C, -5°C'ye
dayanabilen çiçekler, körpe çağla döneminde -1°C, -O,5°C'lerde zarar görürler.
Dona dayanım bakımından çeş itler arasında büyük farklar
görülmektedir.
TOPRAK
Toprak istekleri bakımından seçiciliği fazla olmayan
bir meyve türüdür. Hafif, derin, süzek ve alüvyal topraklarda iyi ürün verir. Bu
gibi topraklarda kökler 3-5 m derine gider.
AĞAÇ ÖZELLİKLERİ
Ağaç : 6-8 m
boylanır. Bazı hallerde ağaçların yüksekliği 12 m'ye kadar boylanabilir. Yıllık
dallar üzerindeki tüm tomurcuklar aynı mevsimde büyür ve ikinci dallar meyda na
gelmesi halinde ağaç yayvan olur. Badem ağaçları ortalama olarak 50 yıl kadar
yaşarlar. 100 yaşma kadar yaşayan ağaçlara da rastlamak mümkündür.
Kök :
Kazık kök tipindedir. Saçak kök az olduğundan fidanlar yer değiştirme sırasın da
çok kayıplar verirler.
Yapraklar : Çeşitlere göre iri, orta iri ve küçüktür.
Renk açık ve koyu yeşil arasında değişir. Yaprağın kenarları
dişlidir.
Tomurcuklar : Çiçek tomurcukları, farklı yaştaki dallarla bunlar
üzerindeki 2-13 cm uzunluğundaki buket denilen kısa meyve dalcıklarında
bulunur.
TOPRAK HAZIRLIĞI
Toprak öncelikle derin olarak sürülür. Kuvvetli
topraklarda dikim aralığı 8-9 m, zayıf ve az derin topraklarda ise 5-6 m
olmalıdır. Ayrıca yağış miktarı azaldıkça, dikim aralıklarını artırmak gerekir.
Kurak koşullarda bademlik kurulması, yerinde çöğür yetiştirip aşılamak sureti
ile yapılır. Çöğürler ancak 2-3 yıl sonra aşılanabilecek düzeye
ulaşırlar.
BAHÇE TESİSİ
Yetiştiricilerimizin büyük bir kısmı bademi
tohumla üretmektedir. Diğer meyve türlerinde olduğu gibi, badem de aşı ile
üretilir. Badem için en çok uygulanan aşı yöntemi bir yaşlı çöğürler üzerine
durgun göz aşısıdır. Ancak, Datça yöresinde çoğunlukla sürgün göz aşısı
yapılmaktadır. Ayrıca kıraç yerlerde bahçeye çekirdek (tohum) ekerek yerinde aşı
yapma yoluna gidilebilir. Kalem aşısı da badem üreticiliğinde kullanılabilir.
Yarma aşıdan ziyade kabuk altına yapılan çoban aşısı tercih edilmelidir. 
Anaçlar
Badem : Badem çöğürleri, kireçli ve kurak şartlar için
idealdir.
Şeftali : Bademe göre daha yüzeysel köklüdür ve daha kısa
ömürlüdür. Erken meyveye yatar. Kireç oranı düşük yerlerde kullanılır. Nemotodlu
yerlerde nemaquard anaç olarak kullanılmalıdır.
Erik : Su tutan, kök
çürüklüğü ile bulaşık topraklarda kullanılır. Ancak tüm çeşitlerle uyuşması iyi
değildir.
BAHÇELERİN KURULMASI
Badem çabuk
gelişen bir meyve türü olduğu için sık dikimden kaçınılmalıdır. Bahçelerde kare
dikim tercih edilmelidir. Meyilli arazide ise çapraz (kontur) dikim
yapılmalıdır. Ağaçlar dikimi takip eden yaz aylarında birkaç kez
sulanmalıdır.
Kışları soğuk geçmeyen bölgelerde fidan dikimi Ocak ayında
yapılır. Soğuk bölgelerde ise Mart ayını beklemekte yarar vardır. Fidan
çukurları 70-80 cm derinlik ve genişlikte olmalıdır. Dikilen aşılı fidanların
aşı yerlerinin toprak içinde kalmamasına özen gösterilmelidir.
Badem
çiçekleri kendine uyuşmazdır. Bu nedenle t<ozlayıcı başka bir çeşit olmadan
bahçe kurulması halinde y^a hiç ürün alınmaz veya çok az ürün alınabilir. Bu
nedenle esas çeşit ile birlikte 8-10 ağaca bir adet o çeşidi tozlayabilen
çeşidin dikilmesi gereklidir.
MEYVE
Sert kabuklu meyveler grubuna girer.
Olgunlaşmış ve k:urutulmuş bademlerde dış yeşil kabuk kuruyarak kendiliğinden
sert kabuktan ayrılır.
Bademler, kabuk özelliklerine göre 4'e ayrılır. l .El
bademleri :El ile kolayca kırılırlar.
2-.Diş bademleri :Diş ile kolay el ile
zor kırılırlar.
3-Sert bademler: Çekiçle kolay, diş ile zor
kırılırlar.
4.Taş bademleri: Kabuk ancak çekiçle kırılır.
Bazı Badem Çeşitleri
Nonpareil:
Kaliforniya'da (ABD) mevcut çeşitlerin en iyisi olarak kabul edilir. Ağacı
kuvvetli ve verimlidir. Çabuğu ince, iç badem kalitesi yüksektir. İç randımanı %
60-70, çift badem oranı ise % 5-10'dur. Tozlayıcıları Ne plus Ultra ve Teksas
çeşitleridir.
Teksas: Kaliforniya'da (A.B.D.) yetiştiricilik açısından
Nonpareil'dan sonra gelir. Ağacı çok kuvvetli, dış şartlara dayanıklı ve
verimliliği yüksektir. Kabuğu yumuşak, iç badem kalitesi ortadır. İç randımanı
%45-50, çift badem oranı ise %15-30'dur.
Ne plus ultra: Ağacı orta kuvvette,
verimliliği orta ile yeterli arasındadır. Kabuğu yumuşak ve açık renkli
olduğundan özellikle kabuklu olarak satış için tercih edilenbir bademdir.
İç
randımanı % 50-60, çift badem oranı ise % 15-30'dur.
Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nce
seleksiyon yoluyla seçilen bazı badem çeşitleri: Seleksiyon No:5-l,
Seleksiyon
No:17-4, Seleksiyon No:101-9, Seleksiyon No:104-l.
YILLIK BAKIM
İŞLERİ
Dikilen fidanların tepesi 70-80 cm'den vurulur. Dikimi müteakip yaz
budaması mutla ka yapılmalıdır.
Badem ağaçları genellikle modifiye lider veya
goble şekillerine göre terbiye edilir ler.
Sulama : Ülkemizde badem
yetiştiriciliği kuru şartlarda yapılır. Ancak, sulandığı tak tirde verim 2-4 kat
artmaktadır. Gübreleme : Badem bahçelerine her yıl azot takvi yesi yapılmalıdır.
Uygulanacak olan azot, fosfor, potasyum ve diğer mikro element lerin miktarı ise
yapılacak toprak ve yaprak analizi sonucunda en doğru şekilde belirlenir. Hasat
: Meyveler iyice olgunlaştıktan ve dış kabuk kavladıktan sonra ha şata
başlanmalıdır. Dış ülkelerde makine ile hasat da yapılmaktadır.
